Tất tật về Tết Thanh minh và tục tảo mộ Gia tiên – Đạo hiếu cần gìn giữ của người Việt

124
Tet Thanh minh va tuc tao mo Gia tien – Dao hieu can gin giu cua nguoi Viet (1)

Với Phong Thủy Nhà Xinh, Tết Thanh minh và tục tảo mộ gia tiên là một trong những nghi lễ lớn mang ý nghĩa nhân văn nhất của người Việt thuộc phạm trù gia đình mà chúng ta nên duy trì và gìn giữ.

Nó không chỉ thể hiện lòng biết ơn, tinh thần uống nước nhớ nguồn và đạo hiếu của người Á Đông; mà còn góp phần vào việc giáo dục thể hệ trẻ biết rõ dòng dõi, tổ tông, quê hương nguồn cội, nơi chôn nhau cắt rốn. Từ đó trân trọng và gìn giữ những giá trị thiêng liêng của gia đình.

Sau đây chúng ta cùng tìm hiểu về tiết Thanh minh, Tết Thanh minh và lễ tảo mộ gia tiên, đạp thanh từ truyền thống tới hiện đại ra sao.

1. Tiết Thanh minh là gì?

Tiết Thanh minh là 1 trong 24 tiết khí của 4 mùa trong lịch của một số nước phương Đông gồm Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên, Đài Loan và Trung Quốc …. (theo Wikipedia).

Tiết Thanh minh tới sau khi kết thúc tiết Xuân phân và thường là sau Tết Nguyên Đán. Đây là khoảng thời gian được cho là rất đẹp. Cuối xuân đầu hè, đặc biệt ở miền Bắc thời tiết ấm áp, bầu trời trong xanh, sáng sủa, không bị mưa phùn hay nồm ẩm, cây cối đâm chồi nảy lộc, hoa lá tốt tươi.

24 tiết khi phân theo 4 mùa bao gồm:

2. Tiết Thanh minh là ngày nào?

Ngay từ thế kỷ 18, đại thi hào Nguyễn Du đã từng đề cập tới tiết Thanh minh và các nghi lễ Tết Thanh minh rất chi tiết trong Truyện Kiều như sau:

“Ngày xuân con én đưa thoi,

Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi.

Cỏ non xanh tận chân trời,

Cành lê trắng điểm một vài bông hoa.

Thanh minh trong tiết tháng ba,

Lễ là tảo mộ, hội là đạp Thanh.” (Trích Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Theo Dương lịch, tiết Thanh minh bắt đầu từ ngày mồng 4 hoặc mồng 5 tháng 4; kết thúc vào khoảng ngày 20 hoặc 21 tháng 4.

Theo Âm lịch, tiết Thanh minh bắt đầu sau khi kết thúc tiết Xuân phân và kết thúc khi chuẩn bị chuyển sang tiết Cốc vũ (mưa rào). Tức là tiết Thanh minh đến sau khi Lập xuân khoảng 45 ngày và sau Đông chí 105 ngày. Tiết Thanh minh thường rơi vào những ngày đầu tháng 3 Âm lịch. Nếu rơi vào đúng ngày 3-3 Âm lịch thì được gọi là ngày Thanh minh đích thực (Theo Phong tục thờ cúng của người Việt).

Tảo mộ gia tiên thể hiện đạo hiếu của người Á Đông nói chung, người Việt nói riêng

3. Tết Thanh minh và tục tảo mộ, đạp thanh

Ngoài Tết Nguyên Đán, mỗi khi tiết Thanh minh đến, người Việt còn có Tết Thanh minh. Đối với một số dân tộc, vùng miền, đặc biệt là người Việt gốc Hoa, Tết Thanh minh được coi là ngày lễ lớn nhất trong năm mà những người dù làm ăn xa tới đâu cũng sắp xếp trở về vào dịp này để tỏ lòng kính trọng ông bà tổ tiên, cầu mong được phù hộ để cuộc sống phát tài phát lộc, may mắn, an bình.

Có 2 nghi thức quan trọng trong Tết Thanh minh gồm:

  • Một là: Lễ tảo mộ
  • Hai là: Hội đạp thanh

Sách Lễ ký viết về phong tục Tết Thanh Minh thuở xưa như sau: “Bậc vương giả thì tế Trời Đất, các chư hầu thì tế sông nước, các đại phu thì tế Vua, các bậc thứ dân thì tế Tổ tiên”.

Theo truyền thống, cúng Tết Thanh minh thường vào ngày 3 tháng 3 Âm lịch. Tuy nhiên, việc chọn ngày nào còn tùy vào phong tục của vùng miền hay gia đình ở địa phương.

3.1. Lễ/ Đi tảo mộ

Theo Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh, “Tảo mộ – tế mồ”: Nghĩa là “nhổ cỏ cho sạch trên mồ mả”.

Thực tế của việc đi tảo mộ, ngoài thăm nom phần mộ để tưởng nhớ công đức Gia tiên và người thân quyến thuộc, các gia đình còn xem sau 4 mùa mưa nắng, gió bão mộ có bị ảnh hưởng gì không để chăm sóc, sửa sang.

Các công việc thường thực hiện khi đi tảo mộ gồm: Thắp hương cho ông bà tổ tiên, dọn dẹp sạch sẽ nơi phần mộ, nhổ hoặc cắt cỏ (nếu cỏ mọc dài trùm lên mộ), đắp đất (nếu bị sạt lở, đào bới), sửa sang, xây đắp (nếu cần tu bổ)…

Điều đặc biệt là, ngoài thắp hương cho ông bà tổ tiên mình, những người đi viếng còn thường thắp hương cho cả những ngôi mô vô chủ không người trông nom chăm sóc để họ được ‘ngậm cười nơi chín suối’.

Chúng ta cùng lấy một ví dụ rất sống động mà đại thi hào Nguyễn Du đã mô tả lại trong trích đoạn Thúy Kiều thương khóc trước nấm mồ hoang của Đạm Tiên và cuộc đời hồng nhan truân chuyên của nàng như sau:

Sè sè nấm đất bên đường,
Dàu dàu ngọn cỏ nửa vàng nửa xanh.
Rằng: “Sao trong tiết Thanh Minh,
Mà đây hương khói vắng tanh thế mà?”
Vương Quan mới dẫn gần xa:
“Ðạm Tiên nàng ấy xưa là ca nhi.
……………………………..

Sắm sanh nếp tử xe châu,
Bụi hồng một nấm mặc dầu cỏ hoa.
Trải bao thỏ lặn ác tà,
Ấy mồ vô chủ ai mà viếng thăm!”
Lòng đâu sẵn mối thương tâm,
Thoắt nghe Kiều đã đầm đầm châu sa:
“Ðau đớn thay phận đàn bà!
Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung.
………………………………….
Ðã không kẻ đoái người hoài,
Sẵn đây ta kiếm một vài nén hương.
Gọi là gặp gỡ giữa đường,
Họa là người dưới suối vàng biết cho.” (
Trích Truyện Kiều – Nguyễn Du)

3.3. Hội Đạp thanh

Cũng theo Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh, “Đạp” là “giẫm chân xuống đất”, “Thanh” là “sắc xanh”. “Đạp thanh” là “Ngày xuân ra đồng để chơi (đạp lên cỏ xanh) – Tiết Thanh minh đi dẫy mả”.

“Gần xa nô nức yến anh,

Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.

Dập dìu tài tử giai nhân,

Ngựa xe như nước áo quần như nêm.” (Trích Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Xưa kia, khi Thanh minh tới, tiết trời ấm áp, nam nữ thanh niên thường rủ nhau ra các cánh đồng cỏ để du xuân nên được gọi là ngày hội Đạp thanh. Tục này hiện nay ở Việt Nam hầu như đã không còn.

Nhớ ơn và tôn kính Gia tiên là bài học cần giáo dục càng sớm càng tốt cho thế hệ trẻ

4. Nghi thức tảo mộ Gia tiên dịp Tết Thanh minh

Theo phong tục thờ cúng của người Việt xưa, thường trước khi đi tảo mộ Gia tiên, các gia đình sắm mâm lễ mặn nhỏ mang theo gồm:

  • Hương,
  • Đèn,
  • Trầu cau,
  • Rượu,
  • Thịt (Chân giò, gà luộc, một miếng thịt luộc hoặc một khoanh giò nạc),
  • Hoa quả
  • Và tiền vàng.

Cách sắp lễ tại mộ:

Khi tới nghĩa trang, đặt lễ vào miếu Thổ địa (hoặc am) của nghĩa trang chung rồi thắp đèn hương khấn Thần linh Thổ địa trước, khấn tại mộ Gia tiên sau. Cụ thể là:

4. 1 – Thực hiện lễ khấn Thần linh Thổ địa:

Vái 3 vái các vị Thần linh Thổ địa, khấn xin Thổ địa cho phép hương hồn người đã khuất về hưởng lễ với con cháu.

(Nếu văn khấn viết ra giấy thì khi nào đọc xong sẽ hóa cùng với tiền vàng).

VĂN KHẤN ÂM PHẦN LONG MẠCH, SƠN THẦN THỔ PHỦ Ở MỘ:

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Con kính lạy chín phương trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.

Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.

Con kính lạy các ngài Thần linh bản địa cai quản ở trong xứ này.

Hôm nay là ngày…

Tín chủ (chúng) con là…

Ngụ tại:….

Nhân tiết Thanh minh (Hoặc nhân ngày lành tháng tốt…), tín chủ chúng con thành tâm sắm lễ, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương dâng lên trước án, kính mời chư vị Tôn thần lai lâm chiếu giám.

Gia đình chúng con có ngôi mộ của…

Táng tại xứ này, nay muốn tảo mộ (hoặc sửa sang, xây đắp….), vì vậy chúng con xinh kính cáo các đáng Thần linh, Thổ Công, Thổ Phủ Long Mạch, Tiền Chu Tước, Hậu Huyền Vũ, Tả Thanh Long, Hữu Bạch Hổ và Chư vị Tôn thần cai quản trong khu vực này.

Chúng con kính mời các vị Chư Thần về đây chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, độ cho vong linh được an nhàn, yên ổn, siêu thoát. Cúi xin các vị phù hộ độ trì cho tín chủ chúng con toàn gia mạnh khỏe, an bình, bốn mùa không tật ách, tám tiết hưởng an bình.

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

4. 2 – Thực hiện lễ khấn tại mộ:

Sau khi khấn Thần linh Thổ địa xong, gia đình mới đi viếng các ngôi mộ Gia tiên nhà mình. Dọn dẹp phần mộ sạch sẽ, cắt nhổ cỏ (nếu cỏ mọc cao dài trùm kín mộ), cây mọc cao che mất phần mộ thì phát quang, đắp thêm vài vầng đất để tôn cao mộ phần hoặc nếu bị sạt lở… Sau đó thắp hương, đứng trước mộ vái 3 vái và khấn.

VĂN KHẤN VONG LINH GIA TIÊN NGOÀI MỘ:

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Con kính lạy chín phương trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.

Con kính lậy hương linh…….

Nhân tiết Thanh minh (hoặc nhân ngày lành tháng tốt…)

Tín chủ (chúng) con là…….

Ngụ tại……..

Chúng con và toàn thể gia đình con cháu nhờ công ơn võng cực, nền đức cao dầy, gây dựng cơ nghiệp của……… Chạnh lòng nghĩ đến âm phần ở nơi hoang vắng, tín chủ con thành tâm sắm lễ, quả cau lá trầu, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương kính dâng trước mộ, kính mời chân linh….….lai lâm chiếu hưởng.

Chúng con xin phép được sửa sang phần mộ, bồi xa, bồi thổ cho được dầy bền, tu sửa Minh đường hậu thủy cho thêm vững chắc. Nhờ ơn Phật thành phù trì, đội đức trời che đất chở, cảm niệm thần linh phù hộ, khiến được cho được chữ bình an, âm siêu dương thái.

Con cháu chúng con xin vì chân linh……..phát nguyên tích đức tu thân, làm duyên, làm phúc, cúng dâng Tam bảo, giúp đỡ cô nhi quả phụ, tế bần cứu nạn, hiếu thuận tông nhân để lấy phúc này hướng về Tiên tổ.

Cúi xin linh thiêng chứng giám, thụ hưởng lễ vật, phù hộ độ trì con cháu, qua lại soi xét cửa nhà, che tai cứu nạn, ban tài tiếp lộc, điều lành mang đến điều dữ xua đi. Độ cho gia đạo hưng long, quế hòe tươi tốt, cháu con vui hưởng lộc trời, già trẻ nhờ ơn Phật thánh.

Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Sau khi nhang cháy hết, xin hóa tiền vàng (và văn khấn nếu ghi ra giấy) rồi thụ lộc mang về, kết thúc lễ tảo mộ. Gia đình quay về cúng lễ Gia thần và Gia tiên tại nhà.